4 ongeschreven regels van Japan

Japan staat bekend om zijn rijke cultuur en tradities. Maar de ongeschreven regels van Japan zijn niet meteen zichtbaar voor toeristen, hoe handig ze ook zijn om te kennen. Gelukkig krijg je als bezoeker, naast dat stempeltje in je paspoort, ook een soort “Gaijin pass“: een figuurlijke vrijstelling waarmee men je kleine misstappen door de vingers ziet. Toch scoor je punten als je de ongeschreven regels wél kent en je eraan houdt. Je merkt het aan de glimlach die je terugkrijgt. Hier zijn vier ongeschreven regels die je reis door Japan soepeler maken, en meteen een stukje leuker.

Ongeschreven regel 1: roltrap-etiquette

In veel landen geldt: sta op een roltrap aan één kant stil, zodat haastige mensen erlangs kunnen. Japan kent die gewoonte ook, maar net wat ingewikkelder dan je denkt. In Tokyo en de meeste steden in het oosten (de Kanto-regio) sta je stil aan de linkerkant. In het westen, met Osaka voorop (de Kansai-regio), sta je juist aan de rechterkant. Reis je van Tokyo naar Osaka, dan wisselt de regel dus gewoon van kant.

Nog een verrassing: die hele “één kant vrijhouden” is in Japan langzaam op zijn retour. Steeds meer stations vragen reizigers om aan beide kanten stil te staan en de leuning vast te houden, omdat lopen op een roltrap gevaarlijk is. Meer dan negentig procent van de Japanners vindt inmiddels dat het rennen over roltrappen moet stoppen.

Hoe onthoud je dit allemaal? Simpel. Kijk wat de lokale bevolking doet en volg hun voorbeeld. Voor je het weet ben je een roltrap-pro in zowel Tokyo als Osaka.

Kinderwagen-tip: Reis je met een buggy of kinderwagen, zoek dan altijd de lift. Met een kinderwagen de roltrap op gaan hoort in Japan echt niet, hoe verleidelijk het soms ook is. Een lift vinden in een druk station kan even puzzelen, maar het is de moeite waard. Grote stations hebben vaak een bord met een liftroute voor gezinnen en rolstoelen. Zoek naar het blauwe rolstoel- of kinderwagensymbool of zet je Google Maps op standje ‘rolstoel’. Dan zal Google je begeleiden naar de dichtstbijzijnde lift.

Ongeschreven regel 2: geen fooi

In tegenstelling tot veel westerse landen is het in Japan niet gebruikelijk om fooi te geven. Hoe lekker is dat als Nederlander! Sterker nog, het kan zelfs onbeleefd overkomen. Fooi geven suggereert al snel dat de service niet goed genoeg was en dat de eigenaar extra geld nodig heeft om extra personeel aan te nemen. In Japan draait alles om trots en respect in het werk. Goede service is er de norm en daar hoef je niets extra’s, zoals een fooi, tegenover te zetten.

Dit geldt overal: in restaurants, taxi’s, hotels en kapperszaken. Laat je wisselgeld op tafel liggen als bedankje, dan is de kans groot dat de ober je nagerend komt om het terug te geven, want hij denkt dat je het vergeten bent. Toch zie je steeds vaker een kleine kentering in deze gewoonte. In sommige toeristische plekken zie je af en toe een fooien pot op de toonbank staan. Wil je op ‘safe’ spelen? Een oprechte “arigato gozaimasu” (dankjewel) met een lichte buiging. Dat is meer waard dan welk muntje ook.

Let op, geen fooi maar wel een ’tablefee’: In sommige izakaya’s (Japanse eetcafés) en op plekken zoals Omoide Yokocho in Tokyo kom je een otoshi of seating charge tegen. Dat is een kleine vaste kostenpost van ongeveer 1 à 2 euro per persoon, vaak met een klein hapje erbij, voor het gebruik van de tafel. Dit is geen fooi maar een gewoonte die voor iedereen geldt, ook voor Japanners zelf. Wees dus niet beledigd en geef niet meer dan wat op de rekening staat.

Ongeschreven regel 3: niet eten tijdens het lopen

Wij Nederlanders eten onderweg een broodje of halen snel een ijsje op een warme dag. In Japan is dit nog steeds een gewoonte wat de gemoederen bezig houdt. Ondanks dat het niet echt een ongeschreven regel is wordt eten terwijl je loopt wel als onbeleefd gezien. Het wekt de indruk dat je geen tijd neemt om je maaltijd te waarderen, of geen respect toont voor wie het bereidde. En praktisch: de kans dat je knoeit of iemand raakt met je eten in een drukke straat is aanwezig.

Koop je iets bij een straatverkoper? Dan is het gebruik om je hapje meteen naast het stalletje op te eten en pas verder te lopen als je klaar bent. Het grote voordeel is, is dat zo je, je afval ook netjes aan de verkoper terug kan geven en hoef je het niet mee te slepen, handig gezien het gebrek aan prullenbakken. Dit kleine gebaar wordt enorm gewaardeerd. Het laat zien dat je respect hebt voor de maaltijd, de maker en de nette openbare ruimte.

Er is één plek waar de regel losser is: op festivals (matsuri) en in echte streetfood-straatjes zoals Nishiki Market in Kyoto of de Nakamise-straat bij de Senso-ji tempel in Asakusa. Daar hoort eten uit het vuistje er gewoon bij. Ook dan geldt: eet het liefst dicht bij het kraampje en loop pas door met lege handen. Zo zit je altijd goed.

Extra tip voor kinderen: Laat de kinderen even stilzitten of stilstaan als ze een snack of ijsje krijgen. Meteen een fijn moment om uit te rusten, rond te kijken en de drukte op je in te laten werken. Maak er een klein spelletje van: wie het netst eet, mag het volgende kraampje uitkiezen.

Ongeschreven regel 4: neem je afval mee

Anders dan je zou verwachten vind je in Japan bijna geen openbare prullenbakken. Toch is het land ongelooflijk schoon. Hoe kan dat? De oorzaak is minder vrolijk: na de zenuwgasaanslag in de metro van Tokyo in 1995 verdwenen de meeste afvalbakken uit stations en straten. Reden? Veiligheidsoverwegingen. Veel bakken die je nu nog ziet zijn doorzichtig, zodat de inhoud makkelijk te controleren is. Langzaam keren ze op sommige plekken terug, maar reken er niet op.

Japanners lossen dit simpel op: ze nemen hun afval mee naar huis of gooien het weg bij een plek waar dat wel kan, zoals een supermarkt of station. Deze gewoonte zit diep en hangt samen met het grote respect voor de gedeelde openbare ruimte. Niemand ruimt jouw troep op, dus doe je het zelf. Precies daarom ogen zelfs de drukste wijken van Tokyo brandschoon.

Dit kan even wennen zijn, zeker met kinderen. Neem daarom altijd een klein plastic zakje mee waarin je afval kunt bewaren tot je een plek vindt om het weg te gooien. Je zult merken dat de kinderen dit na een paar dagen zelf normaal gaan vinden. Het draagt tenslotte bij aan het behoud van de schoonheid van Japan, en dat voelt goed.

Pro tip: Houd een paar plastic zakjes of lege verpakkingen bij je voor onverwacht afval. Bij konbini zoals 7-Eleven en FamilyMart en naast drankautomaten vind je vaak wél een bak, waar je, je afval kwijt kunt.

Kleine gebaren met een groot effect

Naast deze vier ongeschreven regels van Japan zijn er een paar kleine gewoontes die je reis nog soepeler maken. Geen verplichting, wel gewaardeerd:

• Schoenen uit. Bij veel ryokans, tempels, restaurants met tatami en soms zelfs kleedhokjes trek je je schoenen uit. Let op de schoenenrekjes of een verhoogde vloer als teken.
• Stil in de trein. Telefoneren doe je niet en je zet je toestel op ‘stil’. Fluister als je toch praat.
• Wijs niet met je eetstokjes en steek ze niet rechtop in je rijst. Meer daarover lees je in onze gids over eetstokjes-etiquette.
• Ontvang met twee handen. Een visitekaartje, cadeautje of je wisselgeld pak je aan met twee handen. Een klein gebaar dat respect uitstraalt.

Tot slot: Gaijin pass of niet, respect blijft het toverwoord. Veel toeristen krijgen die Gaijin pass en zien hun kleine misstappen vergeven. Toch wordt het enorm gewaardeerd als je zoveel mogelijk de lokale gewoontes volgt. Het toont respect voor de cultuur en maakt je reis rijker. En vooral: die glimlach die je krijgt als je de ongeschreven regels van Japan onder de knie hebt, is onbetaalbaar.

Veelgestelde vragen over de ongeschreven regels van Japan

Bronnen

• Roltrap-etiquette en de beweging naar stilstaan aan beide kanten: Unseen Japan
• Waarom Japan zo weinig prullenbakken heeft (1995): CNN Travel